INTERNET TARIHCESI
Farklý mekanlardaki bilgisayarlar arasýndaki iletiþim fikri ilk olarak 1960'lý yýllarda A.B.D. Savunma Bakanlýðý'nda oluþmuþtur. Ýlk uygulama NASA içerisinde gerçekleþtirilmiþtir. Daha sonra NASA'ya mal satan firmalar ile NASA arasýnda baðlantý saðlanmýþtýr. Bunun sonucunda firmalar da alt kuruluþlarý ve mal satýn aldýklarý iþletmeler ile iletiþimi saðlamak amacýyla sisteme dahil olmuþlardýr. Farklý sistemler arasýndaki iletiþimi saðlamak amacýyla, 2 Eylül 1969 yýlýnda oluþturulan network, ARPA (U.S. Advanced Research Projects Agency) adýný almýþtýr. 1970'lere gelindiðinde araþtýrmacýlar yeni ARPANET tekniklerini iletiþim protokollerine uyarlayarak tek bir network iletiþimine baþlamýþlardýr. Bu protokol NCP yerine kullanýlmaya baþlanan TCP/IP'dir. Ayný zamanlarda Xerox Palo Alto Research Center, koaksiyel kablo üzerinde iletilen paket sýkýþtýrmalý EtherNet LAN sistemini geliþtirmiþtir. Bunun sonucunda Unix kullanan birçok üniversitede TCP/IP desteklenmeye baþlanmýþtýr. 1980'lerin baþýnda farklý TCP/IP protokolleri birleþtirmek amacýyla INTERNET geliþtirilmiþtir. Internet'in avantajlarý aþaðýdaki biçimde sýralanabilir.
Fiyat açýsýndan uygundur.
Yerel ya da uluslararasý kullanýma açýktýr.
Özel yazýlým veya donanýma fazla masraf yapýlmasýna gerek yoktur.
Basit bir network olmamakta, buna karþýn farklý network gruplarýnýn birleþimi olmaktadýr.
Sadece akademisyenler, iþadamlarý veya askeri amaçlý deðil, özel ya da ticari amaçlarla da kullanýlabilir.
INTERNET NEDIR ?
Network'lerin temel iþlevi farklý mekanlardaki bilgisayarlarý bir yapý çerçevesinde birleþtirmektir. Böylece ana bilgisayardan program çalýþtýrýlabilir. Örneðin tek bir kiþi ayný anda onlarca bilgisayarla iletiþim kurabilmektedir. Internet'e açýk olarak "network of networks" adý verilmekle birlikte "inter-networked" kelimelerinin birleþiminden oluþmaktadýr. Bunun sonucunda farklý bölgelerden milyonlarca bilgisayar aralarýnda TCP/IP protokolu aracýlýðýyla haberleþebilirler. Ancak TCP/IP protokolünü kullanmayan diðer networkler Internet sistemine dahil edilmemelerine raðmen E-Mail yapýsýnda bulunan farklý netwokler için dönüþtürücüler yardýmýyla networkler ile de haberleþmek mümkündür. Burada küçük bir açýklama verelim. Eðer internet yazýlacak olursa, bunun anlamý; TCP/IP protokolünü kullanan herhangi bir network veya diðer protokolleri kullanan networkler amaçlanmýþ demektir. Internet tarihçesine geçmeden önce günümüzde raðbet gören sistemlere kýsaca göz atalým.
INTERNET : TCP/IP protokolunu kullanarak, markasý, cinsi veya kapasitesi ne olursa olsun sisteme kullanýcý olarak girmek mümkündür. En büyük özelliði mesafe sýnýrýnýn olmamasýdýr.
UUCP (Unix to Unix Copy Program): Ýki sistem belirli aralýklarla baðlanýrlar ve biri üzerinde planlý program çalýþtýrýlýr. Bunlar mail ya da dosya aktarým programlarý olabilir.
Bitnet (Because It's Time Network): NJE protokolunu kullanan sistemlerdir. Mail ve kýsmende ftp ile telnet özelliði bulunmaktadýr. Gönderilen mail bir yerden komþusuna, oradan diðer komþusuna gider, hatlar kesildiði zaman bekler. TCP/IP 'ye göre daha dar ve pahalýdýr. Þu anda pek kullanýlmamaktadýr.
Network Nedir ?
Farklý mekanlardaki bilgisayarlarýn özel hatlar ya da telefon þebekesi aracýlýðýyla baðlanmalarý. Network yapýlarý ikiye ayrýlmaktadýr.
LAN (Local Area Network): Yakýn mesafelerde (en fazla bin metre) iletiþim saðlanan network.
WAN (Wide Area Network): Yüzlerce veya binlerce kilometre mesafeler arasýndaki iletiþimin saðlandýðý network.
Protokol Nedir ?
Network üzerindeki bilgisayarlarýn haberleþmeleri amacýyla uymak zorunda olduklarý kurallardýr.
TCP/IP Nedir ?
Transmission Control Protocol/Internet Protocol kelimelerinin baþ harflerinden oluþmuþtur. Bilgisayarlar arasý iletiþimi saðlayan, veri aktarýmýný kontrol eden ve bilgisayarlar arasý organizasyonu düzenleyen, 100'ün üzerindeki, veri iletiþim protokollerine verilen genel addýr. Örnek olarak FTP, E-Mail ve Telnet verilebilir. Temel mantýðý kullanýcýnýn network ortamýndan baðýmsýz haberleþme yapmasý ve iletiþim kurmasýna dayanmaktadýr.
Host Bilgisayar Nedir ?
Kullanýcýlara hizmet veren ana bilgisayar veya network üzerindeki herhangi bir bilgisayardýr. Genelde ikinci anlamý kullanýlmaktadýr.
Domain Bilgisayar Nedir ?
Internette yer alan networklerin her birine verilen addýr.
Domain Name Sistem Nedir ?
Internette bilgisayarlarý tanýmlama amacýyla isimlerin organize edildiði ve daðýtýldýðý sistemdir. Gerçekte DNS bir TCP/IP servis protokolüdür. DNS "host" olarak adlandýrýlan Internet'e baðlý tüm birimlerin yerel olarak bir aðaç yapýsý içerisinde gruplandýrýlmasýný saðlar. Her Internet adresine 4 haneli bir numara karþýlýk gelir. Bu numaralara IP (Internet Protocol) numaralarý adý verilir. Bu numaralar 0-255 arasýnda deðiþir. Kullanýcýlarýn numara ezberlemeleri zor olacaðýndan her numarayý tanýtýcý isimler verilmektedir. Bu isimlerde standart olarak kullanýlan bazý kýsaltmalar bulunmaktadýr. Bunlar,
com: Þirket veya diðer ticari kuruluþ organizasyonu.
edu: Eðitim kurumlarýnýn oluþturduðu yapý.
gov: Askeri olmayan devlet organizasyonu.
mil: Askeri kuruluþ organizasyonu.
net: Network birleþimi.
org: Özel amaçlý organizasyon.
biçiminde özetlenebilir. Bunun yanýnda her ülke kendi koduna göre tanýmlanmaktadýr. Örneðin Türkiye için tr, Fransa için fr gibi. Böylece yukarýda verilen domain.name belli bir sistem çerçevesinde yazýlmaktadýr.
Yukarýda kýsaca verilen domain name tanýmýna tekrar bakalým. Bu adresleme sisteminde herbir "." bir alt bölgeyi ya da bir aðý belirtmekte ve adresler saðdan sola doðru okunmaktadýr. Örneðin ComData Bilgisayar'da hizmet veren makinanýn tam adresi tar.bm.denizli2000.com' dur. Saðdan sola okunursa, Amerika'da, ticari kuruluþ veya firma, Denizli2000 Projesi, bilgisayar merkezi ve buradaki "tar" adlý makina tanýmlanmýþ olunacaktýr. Internette yönlendirme iþleri makinanýn IP numarasýna göre yapýlmaktadýr. Sembolik isimler kullanýcýnýn, makina tanýmlarýný daha kolay aklýnda tutmasý için kullanýlmaktadýr. Ayrýca kullanýcýlarýn, çalýþtýklarý makinada kendilerine ait bir tanýtýcý isimleri (username) vardýr. Bu isimler kiþinin isteðine baðlý olarak deðiþtirilebilir. Genellikle makina adý ve tanýtýcý isim arasýna @ sembolü konmaktadýr.
Kiþisel Olarak Internet Baðlantýsý
Bu amaçla doðal olarak bir bilgisayara, harici veya dahili bir modeme ve baðlantýyý saðlayacak herhangi bir terminal programýna ihtiyaç vardýr. Bundan sonra Internete baðlý bir merkez bulunarak, kullanýcý kodunun temin edilmesi gerekmektedir.
(Ornek: Internet Servis Saðlayýcýsý : SuperOnline)
ELEKTRONIK POSTA (E-Mail)
Internet konusu tanýtýlýrken dünyanýn en çabuk ve ucuz haberleþme imkanlarýnýda saðladýðýndan söz edilmiþti. E-mail sayesinde ayný anda yüzlerce kullanýcýya mesaj gönderilebilir, açýk oturumlar düzenlebilir, en önemlisi belli bir konuda oylama yapýlabilir. Ayrýca çeþitli veri bankalarý sayesinde kütüphane taramasý yapýlabilir, istenen bir kütüðü kullanýcý kendi makinasýna kopyalatabilir, hatta kredi kartý sayesinde alýþveriþ bile yapmak mümkündür. Mesaj gönderme ve alma
Login olunan herhangi bir makinadan mesaj göndermenin en basit yolu mail ya da mailx komutunu kullanmaktýr.
mailx komutu kullanýlarak mail göndermeye bir örnek;
$ mailx comdata@denizli2000.com
subject: Denizli2000
MESAJ YAZILACAK ALAN
Çýkmak için CTRL-D
$
Yukarýda ComData Bilgisayar Sistemleri ve Internet Hizmetleri Merkezi'ne gönderilen bir mesaj örneði yeralmaktadýr. Eðer gönderilen mesaj yerine ulaþmýþ ya da adresde hata yoksa, bu yapýda bir daha görüntülenemez. Eðer hata varsa gelen mesajlarýn incelenmesi sýrasýnda bu mesajýn neden yerine ulaþmadýðýna dair yeni bir mesaj görünecektir. Gelen mesajlarý görmek için yine mail ya da mailx komutundan yararlanýlýr. Mail komutu tek baþýna verildiði zaman tüm mesajlar ekranda tek tek görüntülenir. Bunun yanýnda özel geliþtirilmiþ programlar sayesinde de mesaj gönderme ve görüntüleme iþlerinin yapýlmasý mümkündür.
Ayrýca mail-server uygulamalarý ile e-mail yardýmýyla kütük transferi veya belli konuda yapýlan periyodik yayýnlarýn isteyenlere otomatik olarak gönderilmesi mümkün olmaktadýr. Ancak öncelikle böyle bir sisteme kayýt yaptýrýlmasý gereklidir.
Örneðin Proje konusunda,
$ mailx listproc@doc.ic.ac.uk
Subject:
Subscribe BOSNEWS Ad_Soyad
$
biçiminde mesaj gönderilmesi yeterlidir. Benzer biçimde Dýþiþleri Bakanlýðý tarafýndan yurt dýþý elçilikleri için hazýrlanan günlük haber bültenine de abone olunmasý mümkündür. Bunun için;
listproc@listserv.metu.edu.tr adresine içeriði,
subscribe haberler Ýlkad Soyad
biçiminde mesaj gönderilmesi yeterlidir. Herhangi bir listeden çýkmak için yine ayný adrese içeriði signoff olan mesajýn gönderilmesi yeterlidir.
Bunun yanýnda mail sistemlerinde kullanýlan komutlar serverin bulunduðu makinaya ve kurulan sisteme baðlý olarak farklýlýklar gösterebilmektedir. Bu komutlarý öðrenmek için önce server makinasýna ya subject kýsmýnda ya da mesaj kýsmýnda help olan bir E-Mail gönderilmesi önerilir.
E-Mail yardýmýyla ASCII formatta kütük transferi yapýlabildiði gibi program transferi de mümkün olmaktadýr. Kütük transferini gerçekleþtiren (bilinen) makinanýn adresi ftpmail@decwrl.dec.com dur. Bu adrese uygun komutlarý içeren mesaj gönderildiði zaman istenen iþleri sýrasýyla yapýp sonuçlarýný yine mail yardýmýyla göndermektedir. Ayný adrese help mesajý gönderilirse kullanýlan komutlarý ve açýklamalarýný yollar.
Örneðin,
$ mailx ftpmail@decwrl.dec.com
subject:
connect rtfm.mit.edu anonymous nonpassword
chdir /pub/usenet/comp.mail.misc
get Updated_Internet_Services_List
$
maili gönderilecek olursa, Internet servislerinin listesini almak mümkün olmaktadýr.
TELNET
Internet üzerinde çeþitli akademik, devlet ve ticari kuruluþlarýn veri bankalarý bulunmaktadýr. Bu veri bankalarýnda çok deðiþik konularda araþtýrma yapmak ve en yeni bilgilere eriþmek mümkündür. Internet'in genel yapýsýna uygun olarak bu sistemleri kullanmak için network giderleri ve baðlantý ücretleri dýþýnda ücret ödenmemektedir. Bu sistemler kar amacý gütmeden kamu yararýna çalýþmaktadýrlar. Internet üzerindeki veri bankalarýna eriþmek için, Internet'e TCP/IP protokoluyla baðlantý halinde olan bir sistemin kullanýlmasý yeterli olmaktadýr. En çok kullanýlan baðlantý biçimi TELNET baðlantý protokoludur. Telnet, Internet aðý üzerinde uzak bilgisayara baðlanmak için geliþtirilmiþ bir TCP/IP protokolü olup bu iþi yapan programlara verilen genel addýr. Baðlanýlan makinaya girmek için karþý tarafýn sizi tanýmasý gerekmektedir. Bu iþlem için username denilen kullanýcý isimleri ya da özel anahtar kelimeler kullanýlmaktadýr. Telnet protokolunu kullanmak için baðlantý kurulacak yerin Internet adresinin bilinmesi gereklidir. Bu adres IP veya HOST NAME biçimindedir. Telnet komutunun kullanýmý sisteme göre farklýlýklar göstermesine karþýn genel unix formatý:
telnet host name/IP
biçimindedir. Örneðin;
telnet goksu.bcc.bilkent.edu.tr
yazýldýðýnda baðlantý kurulmuþ ise, SunOS UNIX (goksu) login: bguest
Choose your terminal type:
1) vt100
2) DG215 or DG211
3) DG200
4) Unknown
biçiminde bilkent kütüphanesi on-line katalog tarama programýna girilir. Daha sonra, menüler yardýmýyla tarama yapýlabilir.
Terminal Tipi Nedir ?
Klavyedeki harf karakterlerinin ve kontrol karakterlerinin adreslenmesine yardýmcý olan arayüz programlarýdýr. Eðer baðlanýlan sistem tarafýndan kullanýlan bilgisayar tanýnmaz ise ekrana garip þekiller gelebilir. Bu durumda kullanýlan terminal tipinin deðiþtirilmesi gerekmektedir. Genelde VT100 terminal tipi hemen hemen tüm sistemler tarafýndan tanýnmaktadýr.
Telnet ile eriþim saðlandýðý zaman eðer sistemde kullanýcý kodu varsa bu kod yardýmýyla sisteme login olunur. Ancak bazý durumlarda özel anahtar kelimeleri kullanýlarak bazý programlarýn çalýþtýrýlmasý mümkündür. Bilkent Üniversitesinde kullanýlan böyle bir sistemdir. Ülkemizde
Bilkent(login=bguest)
Anadolu (login:tcp0-tcp9 arasýndan biri, þifre kullanýcý ile ayný)
Orta Doðu Teknik Üniversitelerine ve
TUBÝTAK(login:library)
kütüphanelerine Telnet ile ulaþmak mümkündür.
FTP
Internet altýnda dosya transfer etmenin ilk yolu FTP (File Transfer Protocol) kullanmaktýr. Uzak mesafelerdeki bilgisayarlar arasýnda dosya transferi, bu protokol ile oldukça hýzlý biçimde yapýlmaktadýr. Ancak baðlanýlan bilgisayarýn yerel saati transfer hýzýný etkilemektedir. Amerika'da bulunan sistemlerden mesai saatleri dýþýnda transfer yapýldýðý zaman performans artmaktadýr. Herkese açýk olan FTP alanlarýna ulaþmak için kullanýcý adý anonymous veya ftp olarak tanýtýlmalýdýr. Böylece sadece karþý tarafýn izin verdiði alanlara ulaþýlýr. Eðer sisteme abone olunmuþ ise bu durumda farklý kullanýcý tanýmlarý yapýlabilir. Anonymous olarak baðlanýldýðýnda genellikle password sorulmamaktadýr. Eðer soruluyorsa password yerine kullanýlan e-mail adresinin verilmesi önerilmektedir. Ayrýca bir bilgisayardan FTP aracýlýyla kütük transferi yapýlabilmesi için o bilgisayarýn FTP hizmet birimi (FTP server) haline getirilmiþ olmasý gerekmektedir. Eðer bu bilgisayar bir PC ise baþka iþ yapýlamaz. Unix veya Mac türü ise yapýlabilir. FTP hizmet alanlarýnda her kesime ve zevke hitap eden programlarýn veya dokümanlarýn bulunabilmesi olasýdýr. Ancak buralarda yer alan programlarýn virüs açýsýndan mutlaka kontrol edilmeleri gerekmektedir. Bu hizmet birimlerinin yöneticileri virüs konusunda hiçbir garanti verememektedirler. Ayrýca bugün milyonlarca programýn yer aldýðý sistemde her programýn kontrol edilmesi mümkün olmadýðýndan kullanýcýlarýn dikkatli olmalarý önerilmektedir. FTP ile Nasýl Baðlantý Saðlanýr
Baðlantý, tanýtýcý adý (host name) veya internet numarasý kullanýlarak iki biçimde yapýlabilmektedir. Ancak uygulamada daha sýk olarak tanýtýcý adý kullanýlmaktadýr. Baðlantýnýn yapýlabilmesi için;
ftp baðlanýlmak istenen tanýtýcý ad
formatý kullanýlmaktadýr. Bir makinayla olan baðlantýyý kapatýp diðer bir makinaya baðlanmak için önce close ile baðlantý kesilip, open makina ismi ile yeni baðlantý kurulur. FTP ile baðlantý kurulduktan sonra temel Unix komutlarý kullanýlarak iþlemler yapýlmaktadýr.
FTP Sýrasýnda Kullanýlan Bazý Komutlar
FTP ile baðlantý saðlandýðý zaman Unix temelli komutlar kullanýlarak çalýþmak mümkündür. Ancak günümüzde Windows uygulamalarýnýn yaygýnlaþmasý sonucunda bu komutlarýn ezberlenmesine gerek yoktur. Buna raðmen bazý komutlar aþaðýda kýsaca listelenmiþtir.
dir:
Dos'dakine benzer olarak bulunulan hizmet birimindeki directory listesinin alýnmasý amacý ile kullanýlýr. Ornegin;
ftp> dir {kütük ismi}
yazýlarak dir sonuçlarýnýn {kütük ismi} ile verilen bir kütükde saklanmasý mümkün olmaktadýr. Ýsteðe baðlý olarak kütük adý verilmeyebilir.
cd veya fcd:
FTP baðlantýsý sýrasýnda kullanýcý en üst directorydedir. Directory deðiþtirmek cd veya fcd komutu ile saðlanmaktadýr. Örneðin pub directory sine geçmek için,
ftp> cd pub
yazýlmaktadýr.
ls:
Temelde Unix komutu olan ls ile o anda baðlanýlan bilgisayarda bulunulan yerdeki directory listesinin görülmesi saðlanýr.
ls -lt {kütük ismi}
yazýlarak baðlanýlan makinadaki dosyalarýn listesi tarih sýrasýna göre sýralanarak {kütük ismi} ile saklanýr.
get ve put:
Transfer iþlemleri get ve put komutlarý sayesinde yapýlmaktadýr. Baðlanýlan bilgisayardan kütük transfer etmek için get, kütük göndermek için put komutlarý kullanýlmaktadýr. Örneðin;
ftp >get {saklanýlmak istenen isim}
yazýlarak, alýnmak istenen kütüðün yeni bir isim altýnda saklanýlmasý mümkün olmaktadýr. Bu yapý özellikle unix tabanlý kütüklerin alýnmasý sýrasýnda oldukça kullanýþlýdýr. Çünkü bu ve benzeri kütüklerde isim verirken daha esnek davranýlmaktadýr. Bunun sonucunda da dos veya Windows tabanlý programlardan bu dosyalarý çaðrýrken sýkýntýlar doðmaktadýr. Bu amaçla kullanýcý sekiz karakterde sýnýrlý olmak üzere istediði yeni bir ismi alacaðý kütüðe verebilmektedir.
mget ve mput:
Birden fazla kütüðün transfer iþlemini gerçekleþtirir. Ýsteðe baðlý olarak onaylý veya onaysýz transfer yapýlýr. Onaylýda her kütüðün transferinden önce onay beklenir.
prompt:
mget ve mput kullanýlýrken yes/no sormasýný engeller, bulunan tüm kütükleri sorgusuz transfer eder.
pwd veya fpwd: Bulunulan directory ismi.
bell: Herbir kütük transferinden sonra "bip" sesi verir.
hash: Transfer edilen her bir veri bloðu için # simgesini verir.
mkdir: Baðlanýlan bilgisayardan directory yaratma.
bye, exit, quit: FTP baðlantýsýný sonlandýrma.
Kütük transferi
Internet aracýlýðý ile kütük transferinin yapýlmasý için get,mget, put ve mput komutlarý kullanýlmaktadýr. Ancak transfer edilecek kütük tipine baðlý olarak, transfer tipinin seçilmesi gerekmektedir. Internette iki tür transfer tipi vardýr.
Ascii: Bilgisayarlar arasýnda text kütüklerinin transferi için uygundur.
Binary: Text içeren veya içermeyen imaj ya da program kütüklerinin transferi için kullanýlýr. Uzantýsý z, Z, exe, zip, tar, com, sys, gz veya ps olan kütükler binary tipinde alýnmalýdýr. Burada z, Z, zip, tar, gz uzantýlarý o kütüðün sýkýþtýrýlmýþ olduðunu ps ise o dosyanýn Postcript yapýda olduðunu gösterir. Uygun programlar ile bu kütüklerin transfer iþleminden sonra açýlmalarý gerekmektedir.
Bu komutlarýn kullanýmý için iki örnek verilmiþtir.
ftp> ascii
200 Type set to A. Ascii Kütük Transferi
ftp> get news.txt
200 PORT command successful.
150 Opening ASCII mode data connection for news.txt (42390 bytes).
226 Transfer complete.
42553 bytes received in 6.9 seconds (6 Kbytes/s).
ftp> binary
200 Type set to I. Binary Kütük Transferi
ftp> get news.zip
200 PORT command successful.
150 Opening BINARY mode data connection for news.txt (42390 bytes).
226 Transfer complete.
42390 bytes received in 7.2 seconds (5.8 Kbytes/s).
Kütük transferi yapýlýrken, "wildcard" denilen joker karakterlerin de kullanýmý mümkündür.
Örneðin;
ftp>mget news*
yazýlacak olursa içinde news kelimesinin bulunduðu tüm kütüklerin kopyalanmak istendiði anlaþýlacak ve tek tek bu kütüklerin istenip istenmediði sorgulanarak kopyalama yapýlacaktýr. Eðer bu kütüklerin sorgulama yapýlmadan taþýnmasý isteniyorsa "prompt" ko mutu verilmelidir. Tekrar bu komut verilene kadar yapýlacak tüm kopyalama iþlemleri sorgusuz gerçekleþtirilecektir.
Veri transferi sýrasýnda sýkýþtýrýlmýþ kütüklerin kullanýmý hem maddi hem de zaman açýþýndan dikkate deðer kazançlarýn doðmasýna yol açmaktadýr. Ancak sýkýþtýrýlmýþ kütüklerin hangi anlama geldiði daha doðrusu hangi programla eski haline getireleceðinin bilinmesi gereklidir. Aþaðýda uzantýlarýna baðlý olarak sýkýþtýrýlmýþ kütüklerin açýlmalarýna yönelik bilgiler verilmiþtir.
Ýstenen FTP Tabanýný Bulma (archie)
Ýstenen bir dosyayý (veya programý) ve ait olduðu FTP tabanýný bulmanýn en kolay ve çabuk yolu archie komutunu kullanmaktýr. McGill üniversitesinde geliþtirilmiþ olup, kamuya açýk ftp kullanýmýna izin veren arþivlerdeki kütük isimlerini bir veri tabanýnda tutan ve bunun sorgulamasýný yapan bir sistemdir. Veri tabaný periyodik olarak güncellenmekte ve McGill de bulunan ana server yardýmýyla diðer serverlerin uyumlu olmasý saðlanmaktadýr. Archie komutu ile 1000'in üzerindeki anonymous FTP kaynaðý taranarak, 100 gigabytes civarýndaki bilgi kontrol edilmektedir. Bu komut ile kullanýcýnýn verdiði isme uyan dosyalarýn bulunduðu kaynaklar seçilip, sýralý biçimde özetlenir. Ýstenirse yapýlan arama iþlemi bir text dosyasýnda saklanabilir. Bilgilerin bulunduðu listeler ayda bir yenilenerek güncelliði saðlanmaktadýr. Kullanýmý için,
archie -paremetreler anahtar kelime
yapýsý kullanýlmaktadýr. Burada kullanýlabilecek parametrelerden bazýlarý aþaðýda kýsaca listelenmiþitir. Burada ki parametreler kullanýlan bilgisayarýn türüne ve archie programýnýn özelliklerine baðlý olarak farklýlýklar göstermektedir. Windows ortamýnda çalýþan programlar kullanýldýðý zaman bu parametreler ikonlar halinde yer almaktadýr.
o: Sorgulama sonuçlarýnýn saklanacaðý dosya adý (tüm yazýlýmlarda desteklenmez)
l: Sorgulama sonuçlarýnýn her bir satýra bir sonuç gelecek biçimde özetlenmesini saðlar.
s: Taramada büyük/küçük harf ayýrýmý yapmaz.
c: Taramada büyük/küçük harf ayýrýmý yapar.
e: Verilen anahtar kelime ile tamamen uyan isimleri tarar. Büyük/küçük harf ayýrýmý yapar.
Örnek: Aranmak istenilen dosyanýn adý vine.tar.Z olsun,
$ archie vine.tar.Z
Host athene.uni-paderborn.de
Location: /local/X11/more_contrib
FILE -rw-r--r-- 18854 Nov 15 1990 vine.tar.Z
Host emx.utexas.edu
Location: /lpub/mnt/source/games
FILE -rw-r--r-- 12019 May 7 1988 vine.tar.Z
Host export.lcs.mit.edu
Location: /contrib
FILE -rw-r--r-- 15548 Oct 90 00:29 vine.tar.Z
biçiminde arama sonuçlarý listelenir.
GOPHER
Telnet dýþýnda veri bankalarýna eriþmek için GOPHER kullanýlmaktadýr. Gopher, Telnet'den oldukça geliþmiþ olup kullanýcýya menü kullanma olanaðýný sunmaktadýr. Ancak her iki tarafýn da bu protokolu desteklemesi ve terminalde VT100 emülasyonunun bulunmasý gerekir. Gopher sayesinde dokümanlarýn içeriðini incelemek, anahtar kelime bazýnda taramalar yapmak, FTP ile kütük transferi yapmak gibi iþlemlerin tümü menüler yardýmýyla yapýlabilmektedir. Bir gopherdan diðerine baðlanmanýn yanýsýra WAIS, archie, veronica, phonebook uygulamalarýna da eriþmek mümkündür. Herhangi bir gopher servisine doðrudan baðlanmak için; gopher gopher adresi {varsa port}
komutu kullanýlýr.
Eðer kullanýlan makinada gopher programý yüklü deðilse kullanýcý aþaðýda listesi verilen herhangi bir makinaya telnet ile baðlanabilir ve bunun sonucunda gopher hizmetlerinden yararlanabilir.
Gopher sayesinde, Internetle ilk tanýþmaya baþlayanlar bu dünya hakkýnda kýsmen de olsa bir fikir sahibi olabilirler. Burada gopher kullanýmý konusuna daha fazla girilmeyecektir. Çünkü yapý basit ve kullanýldýkça geliþtirilecek bir özelliðe sahiptir.
Veronica (Very Easy Rodent-Oriented Net-wide Index to Computerized)
Veronica tüm gopher menülerini tarayarak verilen anahtar kelimeye göre sorgulama yaparak, çýkan sonuçlarý listeler. Bu liste yardýmýyla istenilen gophera eriþmek mümkündür. Böylece istenen bilgiye en kolay yoldan ulaþýlmýþ olur. Veronica ile baþka bir uygulama veya baðlantý kurulmaz, mümkün tüm üst düzey gopher menülerini tarar. Veronica arama iþleminde kullanýlacak yöntem, veronica menüsünden seçilir. Veronica seçildiði zaman makinaya anahtar kelime(leri)nin girilmesi gerekmektedir. Burada yapýlacak tarama tek kelimeye baðlý olmayýp AND, OR, NOT gibi mantýksal iþlemler ile de tarama yapmak mümkündür. Veronica tarama sonucunda verilen anahtar kelimeye göre gopher menülerini tarar ve uyan baþlýk varsa bunlarý listeler.
WWW
WWW bir HyperText tabanlý bilgi sistemidir. Avrupa Nükleer Araþtýrma Merkezi CERN'de yüksek enerji fizikçileri için Word Wide Web projesi sayesinde, gopher, Wais, ftp, archie ve News yapýlarý üzerine Hypertext konularak, çoklu medya kullanýmýna olanak saðlanmýþtýr. WWW (Web) sayesinde bir dokümaný okumak, dinlemek veya seyretmek mümkündür. Ancak unutulmamalýdýr ki tüm bu iþlemleri gerçekleþtirmek için çoklu medyaya elveriþli bilgisayarlara ihtiyaç vardýr. Dokümanlar HTML (Hypertext markup language) ile indekslenmiþtir. WWW programlarý HTTP (Hypertext Transfer Protocol)'ne göre çalýþmaktadýrlar. Web daðýtýcýlarý tek tek kullanýcýlara kontrolleri kendilerinde olmak kaydýyla Internet üzerinden nesne paylaþýmýna olanak saðlamaktadýrlar. Hypertext dokümaný üzerindeki özel bir kelime anlam veya baþlýk olarak farklý bilgileri içerebilir. Bunun yanýnda konunun bütünlüðünü bozmamasý amacýyla bazý kelimeler anahtar kelime görevini görebilir. Bu kelimeler baþka dökümanlarla baðlantýlý olabilirler. Okuyucu ikinci dokümaný açmak istediði zaman bu kelimeyi seçer. Seçim iþlemi mouse destekli sistemde mouse ile diðer sistemlerde ise ok tuþlarý ile gerçekleþtirilir. Ýkinci doküman da baþka bazý dokümanlara baðlý olabilir. Öyleki baþka Internet alanlarýna dahi baðlý olabilir. WWW üzerinde özel indeks dokümanlarý oluþturularak anahtar kelime bazýnda tarama yapýlmasý mümkün olmaktadýr. Arama sonuçlarýný içeren indeks ile baþka dokümana geçilebilir. HyperText Nedir ?
HyperText doðrusallýk içermeyen bir text yapýsýdýr. Yani içeriðini belirlemek kullanýcýnýn inisiyatifindedir. Ayrýca diðer dokümanlara geçiþ bulunmaktadýr. HyperMedia'nýn iþleyiþ tarzý da aynýdýr. Ancak text yanýnda, grafikler, video ve ses özellikleri ilede desteklenmiþtir.
Eðer kullanýlan sistem Macintosh, MS-DOS, VMS, VM/CMS, MVS, NeXT, Unix veya X-Windows ise kullanýlan makinadaki kurulu sistem yeterli olmaktadýr.
Virtual Libraries Nedir ?
Web ile eriþilebilen merkezlerdeki bilgiler konularýna göre sýnýflandýrýlmýþ ve bunlara eriþmek için linkler konmuþtur. Ayrýca bu merkezlerde anahtar kelime bazýnda tarama yapýlmasý mümkündür.
WAIS
Thinking Machines, Apple, Dow Jones ve Wall Street Journal'ýn ortak çalýþmalarý ile kurulmuþ olan bir tarama ve kütük eriþim sistemidir. Veri bankalarý ve kütüphanelerinde anahtar kelime bazýnda araþtýrma yapmak için WAIS (Wide Area Information Server) servisleri kullanýlabilir. Genellikle text tabanlý dokümanlarý içeren veri tabanlarýný dikkate almaktadýr. WAIS'in en büyük özelliði keyword aramalarýný oldukça hýzlý yapmasýdýr. Bu sayede sadece online veri tabanlarýnda sýnýrlý kalýnmayýp offline alanlarda (FTP, Usenet vb.) da araþtýrma yapýlabilir. Eðer Wais sistemde kurulu deðilse Telnet yardýmýyla eriþilebilinir. Tarama yapmak isteyen kullanýcý, arayüz programý yardýmýyla bir ya da daha fazla kaynak makinayý seçerek süreci baþlatýr. Tarama sonuçlarý bir baþarý listesi ile geri gönderilir. Kullanýcý istediðini seçerek kopyasýný alabilir. Wais ile arama yapýldýðý zaman kullanýcý ilk olarak arama yapýlacak veri tabanýný seçer. Daha sonra anahtar kelimeyi verir. Arama sonucunda bulunan bilgiler ekranda görüntülenir. Kullanýcýnýn, istediði birini seçerek içeriðini incelemesi mümkündür. Yine son zamanlarda Windows ortamýnda çalýþan bazý programlar sayesinde tarama iþleminin kolayca yapýlmasý mümkündür.
WHOIS
Wais yanýnda istenirse bir veritabanýnýn adresi (e-mail) ve kayýtlý olduðu makinaya ait bilgiler WHOIS veri tabanlarý sayesinde elde edilir. Bunun yanýnda kullanýcý bazýnda verilen bir anahtar kelimeye göre tarama yapar ve sonuçlarý özetler. Genellikle iki temel WHOIS veri tabaný vardýr. Bunlar Amerikan Savunma Bakanlýðý temelli olan, nic.ddn.mil ve Internet üzerindeki bilgileri dikkate alan, whois.internic.net dir. WHOIS veri tabanlarýný kullanmak için ana makinaya baðlanýldýktan sonra whois komutu verilmelidir. Her kurumun kendi whois hizmet birimi mevcuttur. Unix bilgisayarlarýn hemen hemen tümünde whois komutu bulunmaktadýr. Genel formatý, whois -h kurum adý anahtar kelime
biçimindedir. Burada kurum adý olarak sorgulama yapýlmak istenen kurumun domain name adresi verilmelidir.
WHOIS kullanýmýna örnek aþaðýda verilmiþtir.
$ whois denizli2000.com
HYTELNET
Hytelnet sayesinde Internet üzerindeki tüm halka açýk kütüphane, veri bankasý ve üniversitelere menü yardýmýyla eriþmek mümkündür. Bu adreslere ulaþýldýðýnda login olarak hytelnet yazýlmalýdýr. Yeni baþlayanlar için oldukça kullanýþlýdýr. Eðer sistemde Hytelnet kurulu deðilse Telnet ile herhangi bir Hytelnet Access Server'ýna baðlanýlmasý gerekmektedir. Yine kullanýmý oldukça basit olup gopherdaki mantýk burada da geçerlidir. Kullanýcýlar istedikleri bilgilere menüler yardýmýyla ulaþabilmekte.
USENET
Users Network kelimelerinin kýsaltýlmasýndan meydana gelmiþtir. Network tartýþma gruplarýný içermektedir. Kullanýcýlar üyesi bulunduklarý grupda yapýlan tartýþmalarý izlemekte, isterlerse de katýlabilmektedirler. Sistemin temel mantýðý ayný mesajý ayný anda birden fazla kullanýcýya ulaþtýrmaktýr.
MODEM
Internet konusu incelenirken, bilgisayarlar arasý haberleþmeye yardýmcý bir að yapýsýndan söz edilmiþti. Ancak kullanýcýlar taþýnabilir bilgisayarlara sahip iseler Internet baðlantýsýný gerçekleþtirmek bazý durumlarda güç olmaktadýr. Ayrýca Internet aracýlýðý ile belge transferini yapmak için özel tarayýcýlara ihtiyaç duyulmaktadýr. Bu noktada hem pratik olmasý hemde taþýnabilir bilgisayarlara dahi monte edilebilme özelliðinden dolayý fax-modem kartlarý geliþtirilmiþtir. Ýlk görevleri terminalden veri göndermek ve ancak küçük dosyalarý transfer etmek olan modemler sayesinde günümüzde, megabaytlarca bilginin transferi kýsa sürede yapýlabilmektedir. Modemlerin ilk baþlarda hýzlarý sadece 75 bps (bits per seconds) iken günümüzde sýkýþtýrma protokolleri saye sinde, 115200 bps hýza ulaþýlmýþtýr. Eðer telefon hatlarýnýn yapýsýný arttýrmak mümkün olursa bu hýzýn daha da yükseleceði ifade edilmektedir.
Modemler temelde iki farklý yapýdadýrlar. Dahili (internal) olanlar bilgisayarýn içindeki geniþleme yuvalarýna takýlmakta ve seri çýkýþ yapýlmaktadýr. Ancak adres çakýþmasýnýn olmamasý için (özellikle Windows uygulamalarýnda) modemin COM3 veya COM4 adreslerini desteklemesi gerekmektedir. Harici (external) olanlar bilgisayarýn üzerindeki seri çýkýþlarý kullanmaktadýr. Taþýnabilir olmalarý, ýþýklý göstergesinin olmasý kazanç gibi gözüksede dahili olandan daha pahalý olmasý en büyük dezavantajýdýr. Modem-faks kartlarýnda deðiþik kombinasyonlara rastlamak mümkündür. Örneðin modem hýzlý iken faks daha yavaþ olabilmektedir. Günümüzde ortaya çýkan ve yaygýn olarak kullanýlan Class 2 fakslarý ile sýkýþtýrma ve açma iþlemleri donaným tarafýndan yapýlmaktadýr. Bu özelliðin yararý özellikle Windows ortamýnda ortaya çýkmaktadýr. Ancak 386 ve üstü bilgisayarlar için class farklýlýðý o kadar önemli olmamaktadýr.
Harici ve Dahili Modem Karþýlaþtýrmasý | Özellik | Dahili | Harici |
|---|
| Fiyat | Daha ucuz |
|
| PC uyumlu olmayan bilgisayarda kullaným olanaðý | Yok | Var |
| Güç kaynaðý | Bilgisayardan | Harici |
| Üzerindeki düðmelerle ayar yapabilme | Çok zor | Oldukça kolay |
| Iþýklý bilgilendirme | Yok | Var |
| Ýleriye yönelik uyumluluk ve geniþleme | Genellikle yok | Mümkün |
| Baþka bilgisayara takýlýp çalýþtýrýlmasý | Bilgisayarýn açýlmasý gerekir | Sadece modem alýnýr |
| Dizüstü bilgisayara takmak | Son zamanlarda mümkün | Çok kolay |
Modemlerde çeþitli standartlar bulunmaktadýr. En yaygýn olarak V22bis, V32 ve V32bis kullanýlmakta, bunun yanýsýra MNP 4 ve V42 hata düzeltme protokolleri de bulunmaktadýr. Ancak modem satýn alýnýrken HAYES uyumlu modemlerin tercih edilmesi yerinde bir yaklaþým olacaktýr. Kullanýlan modemlerde PTT onayýnýn þart olup olmadýðý, PTT onayý bulunmayan modemlerin iyi çalýþmadýklarý tartýþmalarý ve iddialarý vardýr. PTT onayý modemlere, mevcut PTT hatlarýna ve santrallarýna zarar vermemesi için verilmektedir. PTT onayýnýn olmamasý modemin kötü olduðu anlamýna gelmemelidir. Ancak modemin FCC sertifikasýna sahip olmasý, CCITT uyumlu olmasý ayrýca CSA ve UL damgalarýnýn bulunmasý yararlý olacaktýr. Bir modem satýn alýndýktan sonra bunun bilgisayara tanýtýlmasý gerekmektedir. Eðer dahili bir modem alýnmýþ ise IRQ (interrupt request) ve I/O adreslerinin ayarlarý yapýlmalýdýr.
Bu adresler kullanýlan program tarafýndan ayarlanabileceði gibi kullanýcýnýnda bazý durumlarda ayar yapmasý gerekebilir. Ancak dahili modem üzerindeki COM tanýmý ile bilgisayara tanýmlanan COM ayný olmalýdýr. Yapýlan COM tanýmlarý ile bilgisayarda seri portu kullanan hardware'in çakýþmamasýna dikkat edilmelidir. Genellikle mouse tanýmlamalarý COM1 üzerinden yapýldýðýndan, modemin COM4 üzerinden tanýmlanmasý akýlcý olacaktýr.
Eðer harici bir modem kullanýlýyorsa, bir kablo ile bilgisayarýn seri portuna baðlamak mümkün olmaktadýr. Ancak bu durumda tanýmlamalarýn modem üzerindeki düðmeler sayesinde yapýlmasý mümkün olmaktadýr.
PROTOKOLLER
Dosya transferi ancak karþýlýklý olarak ayný protokolün seçimi ile mümkün olmaktadýr. Dosya transferi sýrasýnda kullanýlan bu protokoller sayesinde gönderilen veya alýnan bilgilerin kontrol edilerek, hata oranýný minimize etmek mümkündür. Aþaðýda en çok bilinen ve birçok yazýlýmda standart olarak bulunan bazý protokol tipleri kýsaca tanýtýlmýþtýr.. 
Zmodem:
En çok kullanýlan protokoldür. Birden fazla dosya ile yapýlan iþlemlerde verimlidir. her dosya için büyüklüðü, adý ve tarihe ait bilgiler gönderir. Telefon hatlarýndaki parazite baðlý olarak gönderdiði paket büyüklüðünü deðiþtirmektedir. Hata belirleme özelliðine sahiptir.
Zedzap:
8 KB dosya paketleme imkaný saðlayan Zmodem türü.
Xmodem:
Düþük hýzla ve sorunlu çalýþmaktadýr. Tercih edilecek baþka protokol yoksa kullanýlmalý. Transfer sýrasýnda 128-bit veri bloðu kullanýr.
Xmodem 1-K:
Xmodem'den daha iyi olmasýna karþýlýk yine de sorunludur.
Xmodem 1K-G:
Hýzlý olmasýna karþýn sorunludur.
Ymodem:
1024-bit büyüklüðünde paket gönderme özelliði vardýr. Ayný anda birçok dosya gönderilebilir.
Ymodem-Batch:
Zmodem'in olmadýðý zaman kullanýlmalý.
Ymodem-G:
Hata düzeltme özelliði yok.
Puma/Mpt:
Hýzlý ve güvenilir protokoldur. Veri sýkýþtýrma özelliði olmasýna karþýn Zmodem tercih edilmeli.
Bimodem:
Dosya gönderme, dosya alma ve karþýlýklý yazýþma özelliðini ayný anda yapabilen modem.
Hslink:
Dosya gönderme, dosya alma özelliðini ayný anda yapabilen modem.
Jmodem:
8 KB uzunluðundaki paketler kullanabilen protokoldür.
Giflink:
GIF dosyalarý transfer edilirken ayný zamanda görüntüleyen protokol.
HydraCom:
Dosya gönderme, dosya alma ve karþýlýklý yazýþma özelliðini ayný anda yapabilen modem
Kermit:
UNIX sistemi kullanýldýðýnda dosya transferi için kullanýlan protokoldür. Ayrýca modem ve telefon hattý kullanýlýyorsa, iki bilgisayar arasýndaki veri transferi Kermit protokolü sayesinde nokta nokta gerçekleþtirilir. Tüm ASCII karakterleri gönderme ve alma özelliðine sahiptir.
ASCII:
7-bit iletiþimli protokoldür. Hata belirleme özelliði yoktur. Basit text dosyalarý gönderilebilir.
Modem7:
CP/M iþletim sisteminin kullanýldýðý bilgisayarlar tarafýndan kullanýlýr. Ayný anda çok sayýda dosya gönderilir. Aktarýmda önce, alýcý bilgisayara dosya hakkýnda bilgi gönderilir. Hata belirleme özelliðine sahiptir.
Telink:
Xmodem'in versiyonudur. Modem7 ile ayný özelliðe sahiptir. Ancak alýcý bilgisayara ek olarak dosya büyüklüðü ve tarih bilgilerini de gönderir.
Sealink:
Xmodem'in ekranda görüntüleme özelliðine sahiptir. Alýcýnýn kabulünü beklemeden veri transferine baþlar. Gecikmeleri minimuma indirmeye çalýþýr.
Imodem:
Hýzlý modemlerde kullanýlan protokoldür.
Hata düzeltmeli protokollerde, eðer veri transferi sýrasýnda bir hata oluþmuþ ise hatanýn düzeltilmesi yoluna gidilir. Þayet hata giderilemez ise transfer iþlemi kesilir. Bu sayede hem zaman hem de maliyet gideri azaltýlmýþ olur.
